Có nên rèn luyện trí não không?

Hơn hai trăm năm trước, loài người trải qua một cuộc cách mạng công nghiệp. Vậy trong suốt quãng thời gian sau đó cho đến nay, cuộc cách mạng này đã ảnh hưởng như thế nào đến thể lực của con người?

Đột nhiên, nhiều người không còn phải làm những công việc thể lực khắc nghiệt như trước đây nữa… Kết quả thì sao? Rất rõ ràng và không thể phủ nhận: phần lớn thể lực của con người ngày càng suy yếu. Sau vài thế hệ, nếu có cơ hội được ngược thời gian trở về 200 năm trước, hầu hết chúng ta sẽ được coi như những người “yếu đuối tột cùng”, thậm chí là “bất lực đến mức không thể làm gì” trong mắt người thời đó.

Tất nhiên, thực tế này không rõ ràng bởi sự phát triển công nghệ, vật chất dồi dào, tiến bộ y tế và dinh dưỡng đầy đủ đã tạo nên một kết quả khác: tuổi thọ bình quân của con người tăng lên, từ chưa đầy 30 tuổi cuối thế kỷ 19 lên gần 80 tuổi đầu thế kỷ 21... Ai mà nghĩ rằng thể lực người hiện đại kém xa người xưa thì có gì to tát chứ?

Hãy nhìn hai thái cực: một bên là phần đông người bị suy giảm thể lực… bên kia là nhóm người khác lại luyện tập chủ động và đạt được thành tích mà xưa kia con người không thể có.

Trong số chúng ta, nếu ai có thể chống đẩy liên tục 20 lần thì có thể thuộc nhóm 20% khỏe nhất; người xưa thể lực tổng thể có thể tốt hơn, nhưng chắc cũng hiếm người làm nổi 100 lần chống đẩy trong một lần… Còn bạn có đoán nổi kỷ lục gia thế giới hiện nay có thể làm bao nhiêu lần chống đẩy liên tiếp không? Năm 1980, Minoru Yoshida (Nhật Bản) hoàn thành 10.507 lần chống đẩy; năm 1993, Charles Servizio (Mỹ) làm 46.001 lần chống đẩy trong 21 giờ 21 phút…

Không chỉ các giới hạn về thể lực liên tục bị phá vỡ, điều quan trọng hơn là mặc dù tỉ lệ người luyện tập chủ động còn rất thấp, số lượng tuyệt đối người có thành tích vượt xa trước đây lại ngày càng tăng.

Lấy ví dụ khác, kỷ lục marathon Olympic năm 1908 là 2 giờ 55 phút 18 giây. Hơn 100 năm sau, kỷ lục mới vào khoảng 2 giờ 2 phút 57 giây, bớt hơn 50 phút, tương đương giảm 30% thời gian. Cách đây 100 năm, trên toàn thế giới chỉ có một người chạy được dưới 2 giờ 55 phút 18 giây; dưới 3 giờ 5 phút cũng cực hiếm… Hiện nay, mỗi năm có hơn 30.000 vận động viên đủ điều kiện tham gia giải Boston Marathon vì đạt thành tích dưới 3 giờ 5 phút — điều không tưởng cách đây hơn một thế kỷ.

Đó là tác động sâu sắc về thể lực mà cuộc cách mạng công nghiệp đã mang lại cho con người:

• Tỉ lệ lớn người có thể lực ngày càng giảm (tăng từ 20% lên đến 90%)
• Tỉ lệ người tự chủ luyện tập giảm thấp (từ 20% xuống còn 10%)
• Nhưng trong nhóm người luyện tập, tỉ lệ người đạt thành tích cao hơn ngày càng tăng (từ 20% trong 20% lên 80% trong 10%)
• Thành tích tối ưu không thể tưởng tượng trước đây nay đã đạt được (ví dụ: 46.000 lần chống đẩy)
• Khoảng cách giữa người số 1 và người số 2 ngày càng nới rộng, rất kinh ngạc (người số 2 có thể chỉ làm được 20.000 lần chống đẩy)

Lấy đó làm chuẩn, hãy tưởng tượng sự bùng nổ và phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo sẽ tác động thế nào lên trí lực của con người?

Giống như sau cách mạng công nghiệp, yêu cầu tối thiểu về thể lực để tồn tại ngày càng giảm, thì yêu cầu về trí lực cũng đang giảm dần. Nguyên tắc phổ quát của sinh vật học luôn đúng mọi lúc mọi nơi: "Dùng gì thì phát triển, không dùng thì teo lại" — rõ ràng nguyên tắc này đang từng phút từng giây thay đổi não bộ con người.

Đây không phải hiện tượng riêng của thời đại AI mà là xu hướng đã tồn tại nhiều năm. Trong 30-50 năm qua, xã hội hàng hóa phát triển cao đã phổ biến nguyên tắc thiết kế “đơn giản hóa cho kẻ ngốc” — thiết kế sản phẩm, dịch vụ sao cho người dùng không cần học hay suy nghĩ mà có thể dùng ngay. Đó là công thức để sản phẩm dễ bán và phổ biến.

Giờ đây, AI càng làm cho xu hướng này gia tăng vô tận — vì trí tuệ nhân tạo giúp giảm đáng kể độ khó của việc học... Có nghĩa là dù bạn buộc phải học và suy nghĩ, nhờ AI mà việc đó dễ dàng hơn nhiều, chi phí học và suy nghĩ giảm mạnh. Dùng gì phát triển đó, không dùng thì tự nhiên suy giảm.

Vậy nên, tác động chung của sự xuất hiện và phát triển AI với trí lực con người hoàn toàn song song hoặc phù hợp với tác động của cách mạng công nghiệp lên thể lực:

• Phần lớn người có trí lực ngày càng giảm
• Tỉ lệ người chủ động luyện trí lực giảm
• Nhưng trong nhóm luyện tập, tỉ lệ người có thành tích vượt trội ngày càng tăng
• Thành tích tối ưu trong nhóm luyện tập nay vượt xa điều không tưởng trước đây
• Khoảng cách giữa người số 1 và số 2 ngày càng mở rộng, cực kỳ ấn tượng

Trên thực tế, xu hướng này đã tồn tại từ trước khi AI bùng nổ.

Năm 2015, Rajveer Meena (Ấn Độ) ghi danh kỷ lục thế giới khi nhớ được 70.000 chữ số đầu tiên của số π trong 9 giờ 7 phút; Akira Haraguchi (Nhật) tự nhận đã nhớ tới 100.000 chữ số π, gấp gần 200 lần những gì người khác từng làm 42 năm trước. Vikas Sharma (Ấn Độ) có thể nhanh chóng tính căn bậc 17 đến 50 của 12 số lớn mỗi số có 20-51 chữ số trong một phút, nhanh hơn nhiều người dùng máy tính rồi đọc kết quả.

Nhớ 70.000 số π hay nhanh tính căn bậc 50 của số 51 chữ số là ví dụ ấn tượng về siêu trí tuệ, giống như đạt 46.000 lần chống đẩy là ví dụ về siêu thể lực — minh chứng cho giới hạn liên tục bị phá vỡ. Tuy nhiên chẳng mấy ai trong số đọc giả hay người nghe cảm thấy những thành tích đó liên quan đến mình, vì đa phần tự cho mình là người bình thường.

Một khi luyện tập định hình thói quen, tập thể dục chỉ là một phần thiết yếu của cuộc sống. Ngay cả người không có thói quen rèn thể lực cũng biết thói quen đó quan trọng chứ không ai phản đối điều đó. Tương tự, một khi thành thói quen, rèn trí não cũng chỉ là phần thiết yếu cuộc sống, thậm chí quan trọng hơn tập thể dục nhiều; dù có hay không thói quen rèn trí não, chẳng ai nghĩ nó có hại mà phản đối.

Có nên rèn luyện trí não hay không, giống như câu hỏi với thể dục, cuối cùng là sự lựa chọn chủ động của cá nhân. Việc kêu gọi ai cũng tập thể dục chỉ có ý nghĩa nhỏ. Hãy đến phòng gym và quan sát… những người sớm hình thành thói quen luôn tập đều, dù không phải trả tiền, không cần huấn luyện viên, không phòng tập riêng, họ không tập là không được, ai cũng không cản họ nổi. Ngược lại, nhiều người trả tiền thuê huấn luyện viên cũng tập không lâu vì chỉ khi phát hiện mình đã bị tổn thương sức khỏe mới bắt đầu tập.

Điểm khác biệt là, cơ thể suy giảm hay tổn thương thì dễ nhận biết; còn não suy giảm hoặc tổn thương thì đa phần không ai tự biết — hơn nữa hiện chưa có đủ thiết bị y tế để cảnh báo kịp lúc. Do đó, người luyện trí não sớm thì luôn duy trì, người không luyện thì có thể cả đời cũng không nghĩ mình cần rèn trí não.

Rõ ràng, chúng ta cần luyện trí não hằng ngày y như luyện thể lực hằng ngày — chỉ có điều tỉ lệ người rèn thể lực rất thấp và còn giảm; điều còn bị bỏ qua nhiều hơn là rèn trí não quan trọng hơn thể lực, thậm chí không tập thể dục cũng nên rèn trí não, đúng không? Tất nhiên, đó cuối cùng vẫn là lựa chọn của bạn, mọi việc trong đời đều là do bạn quyết định.

Đáng lưu ý, thói quen tập thể dục hình thành sớm thường không phải do chính trẻ chọn mà do cha mẹ quyết định vì lúc đó trẻ chưa phát triển đủ khả năng lựa chọn chủ động. Tập thể dục càng sớm càng tốt. Càng sớm thì thói quen càng dễ hình thành và càng khó bị lung lay. Tương tự, thói quen rèn trí não cũng cần được xây dựng càng sớm càng tốt, cũng không thể do trẻ tự chọn mà phải từ cha mẹ chủ động. Rõ ràng, làm cha mẹ, càng sớm thức tỉnh càng tốt.