2. Chỉ Có Thể Tự Học

Từ học trong tiếng Trung gồm hai chữ: 学 (học) và 习 (tập). Phần đầu là 学, nghĩa là “học hỏi”; phần sau là 习, nghĩa là “luyện tập”. Ban đầu trong tiếng Trung, đó là hai từ riêng biệt. Khổng Tử từng nói: “Học nhi thời tập chi, bất dĩnh hưu hư?” (Học rồi lại thường xuyên luyện tập, chẳng phải là vui sao?). Về sau, người ta kết hợp hai chữ này thành một từ: 学习 (học tập), ý chỉ rằng việc học không chỉ là tiếp thu kiến thức mà còn bao gồm phần luyện tập.

Chi tiền mua sách, chi tiền đi học, đến đó chỉ là tiếp nhận kiến thức. Các bậc phụ huynh, thầy cô, nhà trường, thậm chí cả xã hội, vốn có sự hiểu lầm về ý nghĩa của từ “học tập”. Phụ huynh không ngần ngại bỏ rất nhiều tiền gửi con vào trường, giao phó việc học cho thầy cô… Vậy thầy cô ở trường làm gì? Đơn giản là giảng lại kiến thức trong sách. Khá hơn thì giảng đi giảng lại, để “đảm bảo rằng học sinh đã nhận được kiến thức” — nhưng đó chỉ là bước đầu tiên trong hành trình dài giáo dục mà thôi.

Phần luyện tập để tạo ra kết nối mới trong não bộ, khiến kiến thức trở thành mạng lưới hiểu biết vững chắc, đòi hỏi lặp lại với cường độ đủ lớn trong thời gian ngắn — thì nhà trường và thầy cô hoàn toàn bất lực. Họ thậm chí còn cho rằng đó là trách nhiệm của học sinh, không phải của họ… Điều đó không sai, đây chính là trách nhiệm của người học.

Nhưng vấn đề là, cha mẹ bỏ tiền ra mua sách, mua dịch vụ có đúng chỉ để nghe giảng rồi nhận sách thôi hay sao? Có thể ở bậc tiểu học dưới lớp ba, điều này còn cần thiết, nhưng khi trẻ đã biết chữ, đã biết tra từ điển, internet có công cụ tìm kiếm và AI trợ giúp, liệu có phải cứ tốn kém thuê người giảng lại từng bài nữa?

Giáo dục ngày càng đắt đỏ, nhưng trong vài trăm năm qua, trên thế giới vẫn là câu chuyện cũ: người ta trả giá cao ngất ngưởng cho dịch vụ ít giá trị nhất, chỉ là phát và giảng sách mà thôi… Để bào chữa, người ta cho rằng phải giao thật nhiều bài tập về nhà như thế đã là xứng đáng với số tiền đó. Có vẻ khó chấp nhận được, phải không?

Nhiều phụ huynh chưa ý thức được điều này. Từ khi bước vào thế kỷ 21, tất cả kiến thức cần thiết để giáo dục đã gần như miễn phí. Trên mạng không có gì là không tìm được kiến thức cơ bản cùng lời giải thích tường tận. Wikipedia và Youtube đã trở thành những ngôi trường tốt nhất thế giới. Kiến thức nâng cao hơn, bài bản hơn, chỉ cần biết đọc là có thể tìm mua sách. Đến năm 2020, Amazon đã có hơn 500 triệu cuốn sách bán, không có gì bạn không thể tìm thấy, giá trung bình khoảng 25 đôla mỗi cuốn — so với học phí đắt đỏ, điều này được xem là gần như miễn phí.

Vấn đề của đại đa số không khác: họ sẵn lòng chi tiền, cũng có người sẵn sàng bỏ thời gian, nhưng chẳng mấy ai chịu đổ sự chú ý thật sự — nói thật, họ cũng không biết nên chú ý vào đâu, chưa nói đến có đủ chú ý hay không.

Giờ thì rõ rồi, học gồm học (học hỏi) và tập (luyện tập). So ra, phần luyện tập còn quan trọng hơn. Giữa “biết” và “làm được” là khoảng cách rất xa — là khoảng cách về thời gian.

Học ngoại ngữ chính là ví dụ điển hình. Tôi có thể trình bày rõ ràng, chi tiết, có hệ thống các âm vị tiếng Anh, cách phát âm và điểm cần lưu ý, còn có thể giảng đi giảng lại… bạn dĩ nhiên có thể nói mình đã hiểu, nhưng bạn có thể lập tức làm được không? Không phải là không thể, mà là ban đầu chắc chắn không thể.

Học mà không luyện tập là vô ích. Luyện tập bắt buộc phải tiêu tốn rất nhiều thời gian.

Quan trọng hơn, luyện tập thì chỉ mình bạn mới làm được. Học thì có thể học nhóm hiệu quả hơn, nhưng luyện tập chung thì lại dễ bị người yếu nhất kéo tụt lại phía sau. Mỗi người một khác, điểm khó khăn khác nhau, nền tảng tích luỹ khác nhau, cách luyện tập cũng không giống nhau… vì thế, phần lớn trường hợp, luyện tập cần phải được cá nhân hoá. Càng đến phần trọng điểm thì sự cá nhân hoá càng quan trọng.

Nói cách khác, luyện tập không chỉ phải dựa vào bản thân, mà trong nhiều trường hợp còn rất riêng tư. Tôi chia sẻ một bí mật: miễn là chịu luyện tập, không phân biệt có tài năng hay không, ai cũng có thể học chơi nhạc cụ, đều có thể đạt trình độ nhất định. Ai từng luyện đàn đều biết, luyện đàn cũng như luyện môn gì khác, phải luyện riêng ở nhà mới được. Mới bắt đầu vụng về, âm thanh khó nghe, chẳng ai muốn người khác nghe thấy lúc ấy, mà người nghe thì cũng không vui. Có ai mới học muốn luyện tập trên sân khấu đâu?

Luyện tập phải riêng tư còn có lý do khác, liên quan đến cơ chế não bộ của chúng ta. Khi học, não bộ sợ nhất là bị người khác chú ý, càng nhiều người nhìn thì càng sợ. Não sợ nhất là chết, đặc biệt là sợ chết đau mặt (social death). Một khi biết mình bị chú ý, não lập tức phân tán sự chú ý, rất có thể lập tức “treo máy” không hoạt động được nữa. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng “đèn sân khấu” (Spotlight effect). Nếu đột nhiên nhận ra tất cả mọi người đang nhìn bạn đi, rất có thể bạn sẽ không thể bước tiếp được.

Chỉ có tự mình bỏ thời gian luyện tập thôi thì chưa đủ, bởi nhiều người luyện tập cũng chẳng chú ý tập trung. Chớ vô tình thành tập luyện kiểu “đứng hình” khi cơ thể lập đi lập lại động tác trong trạng thái thả trôi.

Các nhà khoa học đã đề xuất một khái niệm cực kỳ quan trọng: luyện tập có chủ đích. Theo họ, then chốt của luyện tập có chủ đích là liên tục nâng cao độ khó, liên tục bước ra khỏi vùng an toàn, nếu không thì luyện nhiều cũng không tiến bộ, thậm chí còn có thể thụt lùi.

Việc luyện tập tất nhiên phải “cật lực”, nghĩa là lặp lại đủ lượng trong thời gian ngắn. Còn luyện tập có chủ đích thì sao? Điểm mấu chốt là ở đâu? Tôi cho rằng:

Luyện tập có chủ đích phụ thuộc vào sự chú ý:

Trong quá trình luyện tập, phải có tổ chức, có kế hoạch, có hệ thống điều động và tập trung sự chú ý của bản thân, để phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề…

Nói cách khác, luyện tập mà không tập trung thì chỉ là luyện tập “giả”, vừa mất thời gian mà chẳng đem lại kết quả.

Vừa nói đến “biết” và “làm được” là cách nhau khoảng cách rất xa về thời gian. Giờ phải bổ sung thêm: thời gian đó phải đầy ắp sự chú ý mới hiệu quả, thời gian trống rỗng chỉ là hoang phí… Và trong khoảng thời gian đó, sự chú ý ấy phải là của ai? Dĩ nhiên là bản thân mình. Ai đầu tư sự chú ý vào thời gian đó, người ấy trở nên giỏi giang.

Luyện tập là vậy, trong không gian riêng của mình, bỏ thời gian của mình và sự chú ý của mình vào — có thể thỉnh thoảng cần người khác trợ giúp, nhưng nhìn chung luyện tập không thể lệ thuộc người khác, phải tự mình làm nghiêm túc.

Tự học không có nghĩa là phải hoàn toàn cô lập, dù sự tập trung chú ý chỉ xuất phát từ bạn, dù luyện tập hiệu quả thường phải riêng tư hoặc thậm chí kín đáo… Điểm mấu chốt của tự học là chủ động. Chủ động hỏi thầy hỏi bạn là rất quan trọng. Chủ động trau dồi con mắt chọn lựa giáo viên tốt cũng không kém phần quan trọng, ví dụ bạn nên phân biệt được ai là thầy giỏi thật sự, ai là người “nổ” khoác lác… Để làm được điều đó, bạn phải chủ động xây dựng tiêu chuẩn đánh giá riêng. Nhưng với người không tự học bao giờ, không thể có tiêu chuẩn đúng đắn và hiệu quả.

Con người vốn là sinh vật xã hội. Não bộ là mạng lưới vô tận; bên ngoài não bộ cũng là mạng lưới rộng lớn. Người ta học hỏi vô thức qua giao tiếp, quan sát nhau. Những điều xít xao tinh tế thu nhận qua giao tiếp xã hội không bao giờ có sách vở, thầy cô hay nhà trường nào có thể thay thế hoặc sao chép. Ví dụ, cách phát âm của bạn thay đổi theo môi trường sống, đó là những điều chỉnh vô thức không sách, không thầy cô nào dạy được.

Do đó, chủ động tìm môi trường tốt hơn cũng rất quan trọng. Như bạn cũng sẽ vô thức tiêu pha nhiều hơn khi ở trong môi trường tiêu pha hoang phí, thì khi ở trong môi trường ai cũng yêu học, bạn cũng sẽ tự nhiên yêu thích học hơn; khi ở nơi mọi người làm việc chăm chỉ, bạn sẽ làm việc chăm chỉ hơn. Nếu bạn có nhiều người tích cực, phấn đấu bên cạnh, bạn cũng sẽ có nhiều lý do để tiến lên.

Điều quan trọng nhất là chủ động giúp đỡ người khác. Giúp người khác có thể là cách giao tiếp lợi ích thấp nhất mà lại hiệu quả nhất. Điểm mấu chốt là việc giúp người khác phát hiện và giải quyết vấn đề cũng là cơ hội để rèn luyện chính mình. Khi đó, phần não bộ chịu trách nhiệm trên vỏ não được tác động tích cực hơn. Một trong những cốt lõi của học tập là phát hiện và giải quyết vấn đề, nhưng chỉ dựa vào mình thì khó gặp mọi thử thách. Nhờ giúp người khác bạn không chỉ nhận được lòng biết ơn, mà còn có thêm cơ hội phát triển bộ não vốn có thể không bao giờ tồn tại nếu chỉ học một mình.

Ngôi trường lẽ ra phải là nơi có vai trò tốt, nhưng cuối cùng lại để lại dấu ấn đáng buồn trên phần lớn học sinh. Lớp học nhàm chán, bài tập vô vị và vô tận, các kỳ thi liên tục, dù đều xuất phát từ ý tốt, cuối cùng lại khiến học sinh dần mất đi tính chủ động. Mười mấy năm liền, các em chịu cảnh bị động mệt mỏi… Cuối cùng trong mắt các em, cha mẹ cũng trở thành “đồng lõa” với nhà trường. Kết quả là mong muốn chủ động duy nhất của họ chỉ còn là được trốn thoát. Không biết vô tình hay hữu ý, hầu hết họ không còn khả năng chủ động nữa.

Tự học hoàn toàn dựa vào tính chủ động. Mục tiêu do mình đặt ra, động lực do mình khai phá, kế hoạch từ mình xây dựng, khó khăn tự mình vượt qua, lỗi sai tự mình sửa chữa, sự chú ý do mình tập trung, điểm tốt xấu cuối cùng phải do mình kiểm nghiệm, hậu quả chỉ mình gánh chịu… Khi đã mất khả năng chủ động, chẳng còn gì để nói nữa.

Phần lớn xã hội không có khả năng tự học. Nhưng thật lòng mà nói, không thể đổ lỗi hoàn toàn cho họ vì ban đầu vốn không phải như vậy. Trước khi đi học, họ còn rất chủ động và đầy đủ khả năng đó. Vậy đổ lỗi cho trường học có ích gì? Có lẽ không, điều quan trọng hơn là phải nhìn nhận thật rõ sự thật: thế giới vốn luôn như vậy, từ xưa đến nay, khắp nơi đều thế — ý tốt không phải lúc nào cũng dẫn đến kết quả tốt đẹp… Và hơn hết, những điều quan trọng nhất chỉ có thể dựa vào chính mình, càng quan trọng lại càng như vậy.