6. Chủ động tự thúc đẩy
Hơn một trăm năm trước, ở Anh có một nhà sinh lý học tên là Archibald Hill, sinh năm 1886, năm 1922 ông nhận giải Nobel Y học. Ông dành phần lớn sự nghiệp của mình để nghiên cứu một câu hỏi cá nhân rất yêu thích:
Con người có thể chạy nhanh, chạy lâu và chạy xa đến mức nào?
Bởi vì ông vốn là người mê chạy bộ. Nhận thức ban đầu của Hill rất trực quan:
Thành tích chạy tốt nhất đến từ chức năng cơ bắp của vận động viên, trong đó phần lớn phụ thuộc vào chức năng tim.
Nói cách khác, chức năng cơ tim càng mạnh mẽ thì khả năng chạy càng tốt... Vì vậy, muốn đẩy thành tích chạy lên giới hạn lý thuyết thì cũng chính là đẩy chức năng tim tới giới hạn. Nói cách khác, nếu tim tôi có thể cung cấp máu đến cơ bắp nhiều hơn tim bạn, tôi sẽ chạy nhanh hơn bạn. Ai có chức năng cơ tim mạnh nhất, người đó có thành tích chạy tốt nhất. Hầu hết dữ liệu thí nghiệm của Hill đều ủng hộ kết luận này.
Nhiều năm sau, một người đọc các công trình của Hill và có ý tưởng hay — lý thuyết đơn giản và trực quan này hoàn toàn có thể kiếm tiền! Đua ngựa! Chỉ cần nắm được thông số chức năng tim của từng con ngựa đua, ta có thể dự đoán hợp lý thành tích thi đấu của chúng, phải không? Vậy thì làm ngay thôi!
Kết quả? Thua lỗ nặng nề. Ở trường đua ngựa, con ngựa chạy nhanh chưa chắc đã có chức năng tim mạnh nhất, dù thử bao nhiêu lần, khả năng sinh tim dường như không quyết định thành tích, vì cơ bản nó là ngẫu nhiên chứ không phải do chức năng tim.
Lại nhiều năm sau, có người không phục, quyết định dùng dữ liệu từ các giải marathon để kiểm chứng lý thuyết của Hill — nhiều người không biết rằng marathon cũng có đặt cược... Thực tế với các tay cược, mọi chuyện trên đời đều có thể thành trò cá cược.
Kết quả vẫn vậy, không có dữ liệu thật nào ủng hộ lý thuyết của Hill. Ai dùng lý thuyết này để đánh cược cũng đều thua to.
Nhiều năm sau nữa, Hill cuối cùng đã tìm ra nguyên nhân sự việc và hoàn toàn thay đổi cách các nhà khoa học nhìn nhận về hiệu suất thể thao — thậm chí là mọi hiệu suất công việc.
Thành tích thể thao không chỉ là biểu hiện sức bền của bạn — chính xác hơn, là biểu hiện của việc não bạn có đồng ý chấp nhận rủi ro và lợi ích tại thời điểm nhất định ấy hay không.
Nhiều năm sau, các nhà khoa học thần kinh giải thích rõ hơn:
Nhiệm vụ trọng yếu nhất của não là bảo đảm sự sống còn của bạn, tức là né tránh cái chết.
Nếu cơ thể bạn chạy hết công suất một cách mù quáng, bạn sẽ mau chóng kiệt sức, dễ bị tổn thương. Vì vậy não sẽ đặt ra một ngưỡng hiệu suất cho bạn, ví dụ như 75% là mức hiệu quả tối đa mà não cho phép cơ thể vận hành, cao hơn mức đó rất nguy hiểm, không kinh tế, vì rủi ro quá lớn còn lợi ích không đủ — dĩ nhiên mức thấp quá cũng không có lợi. Giống như chiếc xe bạn chạy có bộ điều chỉnh tốc độ, nó sẽ không cho phép xe chạy đến vận tốc cực đại, nếu không động cơ sẽ hỏng ngay.
Nhưng trên sân đấu thì có nhiều yếu tố khác nữa, như ngựa sẽ bị người cưỡi làm cho sợ, não nó sẽ điều chỉnh lại góc nhìn rủi ro - lợi ích, có thể nâng ngưỡng từ 75% lên 90%, thậm chí 100%... Lúc đó, tốc độ sẽ khác. Kết quả trực tiếp là: dù có những con ngựa khác chức năng tim tốt hơn, nhưng khi ngưỡng hiệu suất của con ngựa kia được đẩy cao, thì các con ngựa khác không thể so bì được.
Trong marathon cũng vậy. Ví dụ có người chạy vì bản thân, có người chạy vì gia đình, có người chạy vì tổ quốc nên mỗi người có cách đánh giá lợi ích khác nhau; hoặc giải thưởng cũng có mức hấp dẫn khác nhau với từng vận động viên, nên mỗi bộ não phản ánh cách nhìn về lợi ích không giống nhau... Đồng thời, cách mỗi người đánh giá và cảm nhận rủi ro cũng khác biệt... Cuối cùng, bên cạnh chức năng tim, yếu tố quyết định thành tích chính là ngưỡng hiệu suất riêng biệt của từng người.
Thậm chí còn kinh ngạc hơn, đôi khi ngưỡng này vượt qua 100%... Nghe có vẻ không thể. Chắc bạn đã nghe câu chuyện cảm động: Trong chiến tranh, một người mẹ nâng cả chiếc xe jeep bị lật để cứu con mình, dùng tay kéo từng chút đứa trẻ bị kẹt dưới xe... Giống như CPU máy tính có thể chạy ép xung tạm thời, con người trong những tình huống đặc biệt, khi tỉ lệ lợi ích trên rủi ro cực kỳ cao, có thể bùng nổ sức mạnh tiềm ẩn không tưởng.
Về mặt nào đó, nghiên cứu của Archibald Hill mở ra một lĩnh vực mới gọi là chuyên môn (Expertise) — bao thế hệ nhà khoa học nghiên cứu tại sao có người lại chuyên nghiệp hơn người khác, thậm chí là đạt đến tầm cỡ hàng đầu, họ đã làm cách nào, và liệu ta có thể đạt tới đó hay không... Đến năm 2018, Oxford xuất bản một cuốn sách mang tên The Oxford Handbook of Expertise, tổng hợp các nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực này — thực ra đó là một tuyển tập nghiên cứu khá khó đọc.
Một trong những kết luận gây sốc nhất trong sách là:
Cuối cùng, trong bất kỳ lĩnh vực nào — bạn có thể nghĩ đến tất cả các lĩnh vực như chạy bộ, bóng đá, bóng rổ, cưỡi ngựa, đánh cờ, biểu diễn, ca hát, nhảy múa, phẫu thuật, thủ công, sản xuất, tổ chức, quản lý, đa ngôn ngữ, khoa học, kỹ thuật, sáng tạo... — đều giống nhau, yếu tố quyết định sự xuất sắc hay tới đỉnh cao không phải là thiên bẩm (Talents), cũng không phải là kỹ thuật (Techniques), mà là động lực (Motivations) — và luôn là vậy — chính là mức độ não bạn chấp nhận dựa trên đánh giá tỉ lệ rủi ro-lợi ích, vì bộ não đặt ra ngưỡng hiệu suất cho cơ thể, đó chính là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của bạn.
Sắp xếp theo thứ tự quan trọng, thành tích xuất sắc, vượt người thường chủ yếu phụ thuộc vào:
- Động lực
- Tập trung
- Chiến lược
- Các yếu tố khác
Yếu tố quan trọng nhất chính là động lực mạnh mẽ, hay nói cách khác là khao khát mãnh liệt — khao khát làm tốt, khao khát xuất sắc, khao khát thành công, thậm chí khao khát vĩ đại. Đây là điều được quyết định bởi cơ chế hoạt động của não; vì để bảo vệ bản thân, não dựa trên rủi ro và lợi ích để xác định ngưỡng hiệu suất chấp nhận được, khiến cơ thể vận hành trong giới hạn nhất định. Có nghĩa là, vô thức, ngưỡng hiệu suất do não bạn thiết lập, dù hợp lý hay không, âm thầm quyết định thành tích hay hiệu suất cuối cùng của bạn trong mọi công việc.
Bước sâu hơn, ngưỡng hiệu suất do não bạn thiết lập thực ra là do nhận thức — tổng hợp của mọi kiến thức, kinh nghiệm, hiểu biết của bạn và ảnh hưởng xã hội với bạn — quyết định. Vấn đề là, nhận thức của bạn có chính xác không? Có đầy đủ không? Có sâu sắc không?… Rất nhiều nghi vấn.
Thực ra, ta không cần tranh luận liệu nhận thức của bản thân có đúng không... Bởi vì theo lịch sử, đừng nói đến bạn, toàn bộ nhận thức của nhân loại chưa bao giờ là đúng hoàn toàn, nhận thức của nhân loại luôn trong trạng thái phát triển, liên tục cải tiến, không có gì gọi là đúng tuyệt đối, chỉ có dần tiệm cận với đúng, không có điều gì gọi là đầy đủ, chỉ có ngày càng đầy đủ hơn, không có điều gì gọi là sâu sắc, chỉ có ngày càng sâu sắc hơn...
Nói cách khác, nhận thức của mỗi chúng ta bất cứ lúc nào cũng có thể trở thành nhận thức lỗi thời, và khi cần thiết phải cải tiến — với nhận thức vốn cực kỳ quan trọng ấy, ai kiên quyết bảo thủ, từ chối cải tiến hay tiến bộ, trong lịch sử và hiện tại đều rất nhiều, ở khắp mọi nơi, luôn chiếm đa số. Còn vì sao, thì với họ là như lời bài hát của Trương Hồng Lượng: “Không lý do, không nguyên nhân” — mà câu trước song song là “Không hiểu sao tôi lại ghét bạn” — đại đa số mọi người đều ghét sự thay đổi.
Thực tế, đa số ghét thay đổi cũng chính do ảnh hưởng của não — cùng gốc rễ đó, cơ chế tự bảo vệ bản thân của não. Nhiệm vụ trọng yếu của não là giữ sự sống còn, nên khi đang trong trạng thái có thể tồn tại, mọi thứ tốt nhất không nên thay đổi... Vấn đề là, nhận thức này từng rất đúng thời kỳ nguyên thủy, khi sống còn đã là vấn đề khó khăn bậc nhất, và trong môi trường đó, mọi theo đuổi chỉ là chuyện có đủ thức ăn.
Nhà thơ Đường thời Đỗ Phủ, khi nhà mình bị cháy, khóc nức nở rằng: "Giá mà có hàng vạn tòa nhà rộng lớn, che chở người nghèo khắp thiên hạ, mưa gió không lay động, yên như núi..." Thật sự, việc mọi người có mái nhà của riêng bao giờ cũng là điều xa xỉ. Ngay cả chuyện mọi người đều ăn đủ no cũng chỉ mới được các quốc gia phát triển đạt được gần đây — sau giải phóng, Trung Quốc từng trải qua cái gọi là 3 năm khó khăn (1959-1961), trong thời gian đó hàng chục triệu người chết không bình thường... Đây chỉ là chuyện cách đây 60 năm mà thôi. Dù vậy, cho đến nay trên thế giới vẫn còn nhiều vùng nghèo khó, chưa loại bỏ được đói nghèo và thiếu ăn.
Chỉ vài chục năm với mức sống đủ ăn no, chưa thể dễ dàng thay đổi những thói quen được tích lũy qua hàng trăm nghìn năm gen người. Nhìn từ góc độ tiến hoá, đại đa số não bộ con người khi đã không còn lo sống còn, tức là khi sống còn không phải vấn đề, thì thật ra mong muốn không còn cao nữa, thậm chí ở mức sâu sắc nhất, khát vọng ngày càng cao như không cần thiết. So với trước đây, con người ngày nay khó đạt được khát vọng vô cùng mãnh liệt vào một mục tiêu hay hướng đi nào đó, vì vừa cảm thấy không cần thiết, lại vừa cảm thấy không thể đạt đến hoặc thậm chí không thể mong đợi — mong đợi mà không thể mong đợi được, nghĩa là hoàn toàn không thể nhìn thấy — người ta thường nói gì đó vừa mong muốn lại vừa xa vời, còn điều chúng ta nói về khát vọng mãnh liệt này thì còn không thể nhìn thấy nổi.
Hiểu thấu đáo về cơ chế tự bảo vệ của não giúp nâng cao đáng kể bất kỳ thành tích học tập nào. Đó chính là sự thay đổi nhận thức dẫn đến thay đổi cuộc sống.
Chúng ta vừa trải qua một trải nghiệm về thay đổi nhận thức, cải tiến nhận thức, tiến bộ nhận thức... Trước đó, ta không biết yếu tố quan trọng nhất quyết định trình độ chuyên môn và thành tích học tập lại không phải là tập trung — dù lúc đó tập trung có vẻ cực kỳ quan trọng; cũng không phải là chiến lược được mọi người coi là thiết yếu bấy lâu, mà chính là động lực — cái ngưỡng hiệu suất do cơ chế bảo vệ não đặt ra...
Chúng ta còn phát hiện, việc chấp nhận sống đủ no chính là nguồn gốc của việc đại đa số người từ chối thay đổi một cách có ý thức, cũng lại xuất phát từ cùng bản chất gây ra bởi cơ chế bảo vệ não. Khi đã không còn lo chuyện sống còn, hầu hết mọi người tự thiết lập ngưỡng hiệu suất quá thấp... Nhìn từ góc độ này, bản chất lười biếng hay tham ăn lười làm của con người cũng có căn nguyên và lời giải thích.
— Nhưng vấn đề là, hôm nay chúng ta thật sự sống trong một kỷ nguyên đầy khả năng vô tận so với chỉ vài chục năm trước đây, nếu não bạn vẫn giữ ngưỡng hiệu suất thấp như thế, thật sự là quá lãng phí.
Khi hiểu được điều này, ta mới thấm thía được đó chính là bản chất thật sự của tự thúc đẩy bản thân:
Liên tục nâng cao ngưỡng hiệu suất mà não bạn đặt ra cho chính mình.
Đó là thứ tiền bạc không mua được.
Cũng là lĩnh vực mà trường học và các thầy cô giáo không thể can thiệp, thậm chí những người thân trong gia đình cũng không thể giúp bạn.
Nếu bạn là phụ huynh, dù bạn phải dạy rất nhiều điều cho con, thì việc dạy con điều chỉnh ngưỡng hiệu suất não tự đặt cho mình trên danh sách đó về mặt lý thuyết nên đứng hàng đầu.