4. Bước ra khỏi mê cung
Hầu hết kiến thức thực sự hữu ích trên thế giới về bản chất đều là cấu trúc mạng lưới, mỗi điểm kiến thức chính là một nút trong mạng lưới lớn nhỏ khác nhau. Mạng lưới càng nhiều nút thì cấu trúc càng phức tạp, tất nhiên cũng có thể vì vậy mà mạng lưới mang giá trị cao hơn.
INFO
Định luật Metcalfe: Giá trị của một mạng lưới tỷ lệ với bình phương số lượng nút trong mạng.
Khi con người cần ghi chép hoặc truyền đạt kiến thức, luôn đối mặt với một vấn đề không thể tránh khỏi:
Kiến thức mang tính mạng lưới, ngữ pháp thuộc dạng cây, còn chữ viết thì là tuyến tính.
Steven Arthur Pinker từng nói: "Khó khăn của việc viết là phải dùng cấu trúc ngữ pháp dạng cây để triển khai ý tưởng dạng mạng thành chữ viết theo tuyến tính..."
Điều này giống như thế nào? Nó giống như cố gắng vẽ vật thể ba chiều trên mặt phẳng hai chiều... Một chút sơ suất thôi cũng có thể khiến hình vẽ trở nên giống các hình ảnh không thể tồn tại...
Đây là một logo mà tôi thiết kế từ nhiều năm trước. Vì cố tình không dùng nét đứt để thể hiện hiệu ứng phối cảnh, bạn có thể thấy hai hướng của những vòm cung, lúc thì nhìn như hướng về phía dưới bên trái, lúc lại như về phía trên bên phải...
Khi chúng ta phác họa thế giới ba chiều lên mặt giấy hai chiều, nếu không dùng các biện pháp hỗ trợ — như nét đứt, bóng đổ, hoặc thay đổi hình dạng để tạo hiệu ứng phối cảnh — rất dễ gây ra ảo giác như vậy.
Vì thế, mặc dù việc viết rất khó, nhưng thử thách còn lớn hơn có thể là việc đọc và hiểu. Mạng lưới giống như một mê cung, càng nhiều nút thì mê cung càng phức tạp. Còn cuốn sách giống như bản đồ mà người đọc cầm để khám phá mê cung đó... Nhưng nếu người đọc nhìn thấy một lối đi không thể thì sao? Đôi khi có thể chỉ là tác giả sơ ý, quên sử dụng một số biện pháp để tránh trường hợp ấy. Nhưng cũng có lúc, tình trạng này dù làm cách nào cũng không tránh được — thật ra điều này khá phổ biến.
Trong những cuốn sách kiến thức càng phức tạp và hệ thống, luôn có rất nhiều tham chiếu trước — tức là sử dụng trước các khái niệm chưa được định nghĩa rõ ràng, cần được giải thích chi tiết hơn ở phần sau; ví dụ, một khái niệm xuất hiện ở chương 3 nhưng thực sự phải đợi tới chương 12 mới hiểu sâu sắc. Càng là kiến thức chuyên sâu và thực tế, càng xảy ra nhiều hiện tượng như thế.
Hầu như tất cả sách ngữ pháp đều có rất nhiều tham chiếu trước — đơn giản bởi độ phức tạp tự nhiên của ngôn ngữ. Sách về lập trình máy tính cũng phổ biến hiện tượng này — ngôn ngữ nhân tạo không hẳn là ít phức tạp hơn ngôn ngữ tự nhiên. Ngay cả tài liệu hướng dẫn phát âm đơn giản của chúng ta, chỉ khoảng 20.000 từ, cũng có khá nhiều tham chiếu trước — đừng nhìn số lượng âm vị tiếng Anh chưa đến 50 mà nghĩ đơn giản, chi tiết nhiều, lại còn tương tác lẫn nhau nữa.
Một đặc điểm của mạng là giữa các nút luôn có nhiều hơn một con đường nối. Vấn đề là giới hạn của chúng ta không chỉ nằm ở chỗ chúng ta chỉ hiểu mạng lưới mô tả bằng ngữ pháp dạng cây một cách tuyến tính; hạn chế lớn hơn là sự chú ý và thời gian của chúng ta cũng mang tính tuyến tính và đặc tính loại trừ, dẫn đến chúng ta chỉ có thể thử từng con đường một. Nói cách khác, chỉ sau khi bỏ ra nhiều lần thời gian và công sức đi qua tất cả con đường, ta mới có thể xác định con đường tối ưu — đặc biệt với những lối đi không thể.
Một trong những thói quen cơ bản và quan trọng nhất của việc tự học là:
Đọc đi đọc lại tài liệu nhiều lần...
Điều này giống như bộ phim hay rất đáng xem lại nhiều lần — nhiều chi tiết ở lần đầu xem bị bỏ qua hoặc đánh giá thấp, chỉ khi hiểu được nhiều nội dung sau mới nhận ra trước đó có rất nhiều manh mối quan trọng. Tài liệu học dù quan trọng thì cũng phải đọc lại nhiều lần.
Nhiều người không hiểu điều này, không biết phải xử lý thế nào khi gặp trường hợp này, kết quả là không thể đọc xong sách một lượt — thực ra, khó khăn đó chính là do chưa đọc xong. Thực tế, nếu bạn kiên quyết đọc hết phần sau, phần trước sẽ dễ hiểu hơn. Nói cách khác, thường không phải vì khó mà không đọc xong, mà là chưa đọc xong nên mới thấy khó.
Thêm nữa, nhiều điểm khó ban đầu, sau lần đọc đầu tiên và các lần đọc lại, sẽ tự động mất đi — thậm chí chẳng cần cố gắng riêng cho chúng. Bởi hầu hết các điểm khó đó thật ra là do hiện tượng tham chiếu trước.
Lập trình máy tính là ví dụ điển hình. Ngôn ngữ lập trình là ngôn ngữ nhân tạo, nên từ vựng rất ít — ví dụ, Python chỉ có vài chục từ khóa (keywords) và toán tử (operators)... Thật ra không hề khó, nhìn kết quả cũng thấy rõ — rất nhiều học sinh trung học cơ sở và phổ thông cơ sở có thể thành thạo. Nhưng lại làm khó đại đa số, thậm chí cả những người học thức cao. Tại sao? Cách học sao cho được? Câu trả lời rất đơn giản: bất kể tài liệu nào, đọc đi đọc lại nhiều lần tự nhiên sẽ hiểu — nếu không đọc kỹ từng phần thì chắc chắn không xong.
Tài liệu thì, không hiểu cũng phải đọc hết, rồi còn phải đọc kỹ nhiều lần nữa...
— đó chính là bí quyết học bất cứ kiến thức phức tạp và hệ thống nào, tuy đơn giản đến mức khó tin, nhưng lại là bí mật công khai mà hầu hết mọi người cả đời không biết, hay biết mà không thực hành. Điều này không phải bí kíp mới hôm nay, người xưa đã từng thở dài rằng: “Đọc sách ngàn lần nghĩa tự hiện...” — chỉ là câu này ai cũng nghe qua, nhưng chẳng ai thật lòng tin tưởng.
Chỉ cần có đủ nhiều điểm chính và độ phức tạp đủ cao, chắc chắn sẽ làm nhiều người bỏ cuộc... Nhưng cách giải quyết vẫn vậy: kiên nhẫn lặp lại. Không cần nhớ hết tất cả một cách máy móc ngay lập tức, không phải bạn không làm được, mà là chẳng ai làm được. Nhưng không phải không làm được nếu bạn chịu lặp lại, ai cũng có thể — bằng cách tra cứu nhiều lần, vận dụng nhiều lần để hình thành ký ức có hệ thống.
Một ví dụ kinh điển là bản đồ. Khi đến một thành phố lạ, chẳng ai cố gắng nhớ ngay tất cả chi tiết trên bản đồ... Họ tra cứu mỗi khi cần đến đâu, rồi cố gắng nhớ đoạn đường đó; qua thời gian tích lũy, họ nhớ hết nơi mình cần đến rồi, còn những nơi chưa từng đến thì chưa biết cũng chẳng sao. Cách chúng ta dùng từ điển và sách ngữ pháp cũng tương tự: quen với cách tra cứu, cần gì thì tra, theo thời gian biết hết, nhớ hết những thứ cần nhớ.
Học bất cứ kiến thức hệ thống và phức tạp nào cũng có thể tưởng tượng như trò chơi khám phá mê cung. Đây rất có thể là một trong những trò chơi thú vị nhất thế gian, thậm chí còn là hoạt động luyện tâm trí tốt nhất mà ta có thể làm. Đừng nghĩ bị mắc kẹt tạm thời hay bị khó làm chùn bước là điều xấu, trái lại đó là điều tốt. Bởi vì tất cả kỹ năng của ta đều hình thành khi bị thử thách — không có khó khăn thì không cần cố gắng, không cố gắng thì không có cơ hội tiến bộ.
Để xây dựng trong đầu mình một bản đồ ba chiều thoát khỏi giới hạn chữ viết tuyến tính, ta cần dùng nhiều biện pháp hỗ trợ, giống như phải dùng nét đứt hoặc bóng đổ trên giấy hai chiều. Ta cần tự mình tổng hợp, sắp xếp lại các khái niệm phức tạp, liên quan chồng chéo, có thể phải mô tả, phân loại theo cách dễ hiểu của riêng mình, thậm chí từ nhiều góc độ khác nhau thực hiện nhiều lần như vậy; nếu cần, có thể tự tay viết ra tài liệu tốt hơn...
Nắm vững bất kỳ kỹ năng mới nào cũng là trò chơi khám phá và bước ra khỏi mê cung. Trong quá trình này, ta không chỉ học được kiến thức hệ thống và phức tạp, mà năng lực khám phá mê cung cũng dần tích luỹ và phát triển — từ đó có thể dễ dàng khám phá mê cung khác, thậm chí chỉ có như vậy mới đủ khả năng tìm hiểu mê cung lớn hơn và phức tạp hơn.
Ở trường học, những công việc này được coi là trách nhiệm của thầy cô... Người khám phá mê cung chỉ có thầy cô — vai trò tự nhiên của họ là hướng dẫn viên. Còn học sinh thì sao? Giống như khách trong một đoàn du lịch, họ trả tiền để mua dịch vụ hướng dẫn — nhàn hạ, chỉ cần nghe theo hướng dẫn là xong...
Điều này cũng giống với việc có người lớn thích nhai thức ăn rồi trộn cho trẻ ăn sẵn. Một mặt khiến trẻ mất cơ hội luyện khả năng nhai, mặt khác còn có thể truyền vi khuẩn sang trẻ — điều khó chịu nhất là kết quả của cách làm này là phần lớn dưỡng chất trong thức ăn bị người lớn hấp thu rồi, còn cho trẻ ăn chỉ toàn bã không có nhiều dinh dưỡng. Thế nên, thầy cô càng giảng càng hay, học sinh lại càng học kém đi — điều này gần như đã an bài ngay từ đầu.
Tất nhiên điều này cần sự kiên nhẫn — kiên nhẫn là một thói quen cần tích lũy và chăm sóc liên tục. Quan trọng hơn kiên nhẫn là thói quen khác nền tảng hơn: chủ động. Phía sau “chủ động” gồm hai cấu trúc chính:
- Thực sự có vấn đề cần giải quyết
- Tin tưởng mình có khả năng học để nắm được cách giải quyết
Ai mà chẳng có vấn đề cần giải quyết đúng không? Ai cũng có cả. Vậy nên, giai đoạn đầu thường dễ dàng, đa số mọi người lại vấp phải khó khăn ở giai đoạn thứ hai. Hậu quả của nhiều năm "đào tạo" đầy tổn thương, cùng với những thất bại tích tụ, dần dần khiến phần lớn mọi người tự cho mình không có khả năng học cách giải quyết vấn đề thông qua việc học tập. Và trên đó, thêm vào đó là cảm giác cấp bách do thời gian trôi qua, họ chỉ muốn tìm cách giải quyết vấn đề một cách tùy tiện, bất kể giá nào – hiển nhiên là điều đó chỉ là ảo tưởng – thay vì những giải pháp đòi hỏi sự đầu tư về tiền bạc, thời gian và sự tập trung.